BETA

Μπορεί να υπάρξει Αντιαυταρχική Εκπαίδευση και Πραγματική Μάθηση;

Εικόνα Maria

Είναι αδύνατον να μιλάμε για τεχνολογία, όταν δεν έχουμε την κατάλληλη υποδομή που δεν είναι άλλη από την παιδεία. Και πώς άλλωστε να κατανοήσεις την τεχνολογία, όταν δεν έχεις τις κατάλληλες βάσεις μέσα από την παιδεία; Και να την κατανοήσεις δηλαδή, ή μάλλον για να το θέσω πιο σωστά, να νομίσεις πως την κατανοείς, δεν είναι αλήθεια πως γίνεσαι υποχείριό της χωρίς το υπόβαθρο της παιδείας;
To μόνο βέβαιο, πως η παιδεία είναι (ή θα έπρεπε) ο βασικότερος παράγοντας μιας κοινωνίας. Προφανώς είναι άσκοπο να παίξουμε με τις λέξεις:

    Παιδεία - Εκπαίδευση - Μόρφωση

οι οποίες σαφώς και έχουν διαφορά, την οποία έχουμε αναλύσει σε προηγούμενα άρθρα μας. Το θέμα είναι να δούμε πιο ριζικά όλο αυτό το θέμα της παιδείας και των γνώσεων των οποίων αποκτούν τα παιδιά σε ηλικίες και κυρίως το πώς.

Τα 5χρονα παιδιά ακόμα που το πληκτρολόγιο τους είναι μάλλον άχρηστο, αφού δυσκολεύονται ακόμη και να γράψουν με μολύβι στο χαρτί, μπορούν να χειριστούν ένα «έξυπνο» κινητό τηλέφωνο ή ένα τάμπλετ με πολύ μεγαλύτερη ευκολία από τους γονείς τους. Και ο τρόπος με τον οποίον χειρίζονται την τεχνολογία, δείχνει πως η «τεχνητή νοημοσύνη» τους μπορεί να ξεπεράσει ακόμη και εκείνη ενός ενήλικα.

Ο χώρος της εκπαίδευσης έχει μεγάλη ανάγκη την τεχνογνωσία των εκπαιδευτικών που θα οδηγήσει τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς στον στόχο της ποιότητας μέσα από τις λεωφόρους της επικοινωνίας και της γνώσης που μόνο με το όχημα των νέων τεχνολογιών μπορεί κανείς να διασχίσει.

Οι νέες τεχνολογίες, ιδίως η πληροφορική με το τεράστιο πλήθος των σύγχρονων εφαρμογών, έχει σχεδόν ταυτισθεί με ό,τι χαρακτηρίζουμε ως ανάπτυξη. Κάθε χώρα που προσβλέπει στην ανάπτυξη - οικονομική, τεχνολογική κλπ - έχει κυριολεκτικά «γαντζωθεί» από τις νέες τεχνολογίες: τις έχει εισαγάγει στην Εκπαίδευση, ενισχύει την έρευνά τους, χρηματοδοτεί τις εφαρμογές τους, προωθεί με κάθε τρόπο ό,τι έχει σχέση μ' αυτές, ιδιαίτερα με την τεχνολογία των Ηλεκτρονικού Υπολογιστή. Εκείνο που δεν έχει ίσως βαθύτερα συνειδητοποιηθεί, ιδίως στην Ελλάδα, είναι η σπουδαιότητα των νέων τεχνολογιών για μια ποιοτική παιδεία που αποτελεί και την προϋπόθεση για κάθε μορφής ανάπτυξη μιας χώρας.

Και όμως η πραγματικότητα είναι μία: χωρίς τις νέες τεχνολογίες, χωρίς την πληροφορική και τις ποικίλες εφαρμογές της στην «κοινωνία των πληροφοριών» όπου ζούμε, δεν μπορεί να νοηθεί ανάπτυξη της παιδείας.

Ο θεσμός της Εκπαίδευσης βασίζεται σε μεγάλο πλήθος τεχνολογικών επιτευγμάτων για την παιδεία του ανθρώπου, μπορώντας όμως να χρησιμοποιηθεί και ως μέσον κοινωνικής αδικίας και κοινωνικού παραμερισμού αν δεν διασφαλιστεί καλής ποιότητας εκπαίδευση με στοργή για όλα τα παιδιά της κοινωνίας (ή και ως μέσο αποπροσανατολισμού…).

Ο μηχανισμός έχει έτσι ρυθμιστεί, ώστε το αόρατο λουρί που κρατάει δεμένο τον κατάδικο-καταναλωτή από το πόδι να κονταίνει ή να μακραίνει κατά την κρίση του επιμελέστατα κρυμμένου αφέντη. Αν τα συμφέροντα του αφέντη υπαγορεύουν μεγαλύτερη δέσμευση του καταναλωτή, ρίχνει στην αγορά καινούρια συνθήματα για νέες ανάγκες. Ο καταναλωτής πολλαπλασιάζει τις προσπάθειές του ν' ανταποκριθεί, αυτοενεχυριάζεται. Δεν χρειάζεται πάντοτε να φορτωθεί με νέα ή πρόσθετη εργασία για να μπορεί να τα βγάλει πέρα. Φτάνει που δεσμεύεται ψυχολογικά· η ικανοποίηση των νέων «απαιτήσεων της ζωής», των νέων ανέσεων, γίνεται κεντρικός πόλος του ψυχικού βίου. Από κει και πέρα έχει καταστεί υποχείριος, χωρίς να το ξέρει. Νομίζοντας πως ικανοποιεί τον εαυτό του, ικανοποιεί τον αφέντη του, τον μεγάλο κερδοσκόπο.

Και εδώ, μπαίνει στην μέση η αξιοποίηση της Τεχνολογίας προς όφελος του ενημερωμένου ανθρώπου· να μπορεί να επηρεάζει κατά κάποιον τρόπο εκείνους που παίρνουν αποφάσεις για αυτόν χωρίς να τον ρωτούν.
Γιατί η σύγχρονη τεχνολογία - με τις ποικίλες μορφές και δυνατότητες που έχει - ανοίγει τον δρόμο για τρεις μοναδικές προσδοκίες:

Να επιτελείται πληροφόρηση και διαφωτισμός των λαών, ανεξάρτητα από την βούληση των ηγετών, σε χώρες μικρές ή μεγάλες.

Να καλλιεργείται ταυτόχρονα ο φόβος στις μυστικές και κακοποιές δυνάμεις, που επιχειρούν να τρομοκρατούν και να χειραγωγούν την ανθρωπότητα (να αναπτύσσεται στα μυστικά αυτά συμβούλια ο φόβος) ότι μπορεί και στα δικά τους απρόσιτα γραφεία να φτάνει με την σύγχρονη τεχνολογία ο κοινός άνθρωπος τιμωρός, αυτός που ζητάει από την ζωή μόνο ειρήνη και εργασία και σεβασμό της αξιοπρέπειάς του, για να είναι ευτυχισμένος και άνθρωπος, φιλάνθρωπος. Να γνωρίζουν και οι σκοτεινοί συνωμότες ότι υπάρχει και επίγειος - ηλεκτρονικός - δίκης οφθαλμός, που καταγράφει τα έργα τους.

Να συντελείται παράλληλα ελεύθερη από λογοκρισία των ισχυρών επικοινωνία των λαών και διαμόρφωση πνεύματος ειρηνικής συνύπαρξης και συνεργασίας στο επίπεδο των ανθρώπων που εργάζονται και παράγουν αγαθά για όλους.

Η Παιδεία παίζει καθοριστικό ρόλο στην συνειδητοποίηση της ανάγκης αλλά και της δυνατότητας του ανθρώπου να κυριαρχήσει πρώτα στον εαυτό του, για να αξιοποιήσει έπειτα την Τεχνολογία του με την οποία κυριάρχησε πάνω στην φύση και τώρα απειλεί και το φυσικό περιβάλλον και τον Ανθρωπισμό του.

Από τις απεριόριστες δυνατότητες της Τεχνολογίας ίσως η πιο σημαντική είναι η αξιοποίησή της στην υπηρεσία του ανθρώπου και του συν-ανθρώπου του. Αυτό όμως δύναται να το κάνει ο ενημερωμένος, διαμέσου της παιδείας, στην Τεχνολογία πολίτης. Ανοίγονται δρόμοι στον ενημερωμένο πολίτη, για να φτάσει και απρόσκλητος στα γραφεία των ισχυρών, χωρίς να περιμένει στους διαδρόμους, χωρίς να κάνει υποκλίσεις σε θυρωρούς, χωρίς να συγκρούεται με αστυνομικούς, για να πει στις κοντόφθαλμες εξουσίες ότι υπάρχουν αδικημένοι και περιφρονημένοι, θύματα βαρβαρότητας ή απανθρωπιάς, εδώ, σήμερα, που αδυνατούν να υπερασπίσουν τους εαυτούς τους, ότι η εκπαίδευση των νέων έχει γίνει τραγωδία, εδώ, σήμερα, ότι υπάρχουν βιβλία ακαταλαβίστικα στο σχολείο, ότι…, ότι…, ότι…

 

Η Μαγεία

Τι θα λέγατε να πάμε σήμερα ένα εντυπωσιακό ταξίδι στην «μαγεία» του σχολείου;
Σχολείο· μια λέξη γλυκιά, γεμάτη αναμνήσεις. Δημιουργία, μάθηση, εμπειρίες, παρέες, σκανταλιές.
Η μάθηση έχει γλυκιά γεύση, και όλοι έχουμε το δικαίωμα να γευτούμε το γλυκό μας. Το γλυκό, όμως, που αρέσει στον καθένα μας. Γιατί, δεν μπορεί να μας αρέσουν όλα τα γλυκά. Δεν έχουμε, δεν γίνεται να έχουμε, όλοι τα ίδια γούστα· εγώ θα απλώσω το χέρι μου να πάρω τον μπακλαβά, εσύ έχεις βάλει στο μάτι την σοκολατόπιτα. Το έχουμε αυτό το δικαίωμα, έτσι δεν είναι;

 

Το σχολείο του σήμερα· ένα θέμα που πονάει

Το σχολείο και τα μαθητικά μας χρόνια - θα έπρεπε να - τα αναπολούμε ως την πιο γλυκιά ανάμνηση.

Σε μια αντίστοιχη συζήτηση εδώ (στα σχόλια), ένας φίλος του osarena, μου απάντησε:

Ένα θέμα που πονά. Τόσα χρόνια ποτέ δεν μου έλειψε το σχολείο. Ειλικρινά, ενώ λατρεύω το διάβασμα και τη γνώση, αυτή δεν την βρήκα στο σχολείο. Άλλωστε ελάχιστες φορές είδα ένα καθηγητή ή δάσκαλο να ασχοληθεί με το γιατί ένας μαθητής δεν θέλει ή δεν μπορεί να διαβάσει ή να κατανοήσει κάτι. Όλη η ευθύνη ήταν του μαθητή. Αλλά και μάθημα με 30 μαθητές το λιγότερο πώς να γίνει. Πώς να σε γνωρίσει ο καθηγητής. Πώς να γίνει δημιουργικό το μάθημα; Όταν απλά υπάρχουν κατεβατά κειμένων για αποστήθιση...

Και, δυστυχώς, έχει δίκιο. Αν κάποιος προσπαθήσει να καταλάβει τι φταίει στην εκπαίδευση, δεν θα βγάλει άκρη. Επειδή, το πρόβλημα είναι το ίδιο το σχολείο. Η αναγκαστική διδασκαλία και οι εξετάσεις, πολύ απλά, δεν έχουν αποτέλεσμα. Οι γονείς στέλνουν τα παιδιά τους στο σχολείο με τις καλύτερες προθέσεις, πιστεύοντας ότι θα τους παρέχει ό,τι χρειάζονται για να γίνουν παραγωγικοί και ευτυχισμένοι ενήλικες. Πολλοί έχουν ενδοιασμούς για το πόσο καλά λειτουργούν τα σχολεία. Ο σύνηθες, μάλιστα, αντίλογος είναι ότι τα ζητήματα μπορούν να επιλυθούν με περισσότερα χρήματα, καλύτερους δασκάλους, προγράμματα σπουδών που να προκαλούν το ενδιαφέρουν των μαθητών αντί να τους κάνουν να βαριούνται αφόρητα ή / και πιο αυστηρές εξετάσεις. Έχει, όμως, σκεφτεί κανείς μήπως το πραγματικό πρόβλημα είναι το ίδιο το σχολείο; Δυστυχώς, γεγονός είναι πως ένας από τους θεμελιώδεις πολιτικούς θεσμούς μας, ο οποίος λόγω της φύσης του είναι - ή, τουλάχιστον, θα έπρεπε να είναι ίσως και - ο πιο αγαπημένος μας, έχει απογοητεύσει τα παιδιά μας και την κοινωνία μας. Το σχολείο είναι ένας χώρος όπου τα παιδιά είναι υποχρεωμένα να παρίστανται. Ένα μέρος όπου η ελευθερία τους περιορίζεται κατά κόρον. Αν το σκεφτούμε λίγο, δεν νομίζω πως οι περισσότεροι ενήλικες ανέχονται τέτοιους περιορισμούς ακόμα και στον χώρο εργασίας τους. Βλέποντας κανείς το βλέμμα ενός παιδιού και το ονειροπόλο ύφος του την ώρα που κοιτάει έξω από κάποιο παράθυρο (το οποίο άνοιξε με την δικαιολογία ότι ζεσταίνεται μέσα στο καταχείμωνο), ίσως καταλάβει τι εννοώ.

Όταν την ευθύνη των σχολείων ανέλαβε το κράτος και το σχολείο έγινε υποχρεωτικό, παρόλο που δόθηκε κοσμική χροιά, η βασική δομή και οι μέθοδοι της εκπαίδευσης παρέμειναν αμετάβλητες. Οι μεταγενέστερες προσπάθειες μεταρρύθμισης απέτυχαν καθώς, αν και έγιναν κάποιες βελτιώσεις στη δομή τους, δεν άλλαξε το βασικό σχέδιο του προγράμματος δράσης. Εξακολουθούν να κυριαρχούν οι πρωτογενείς μέθοδοι˙ μαθητές ελεγχόμενοι και αυστηρά οργανωμένοι, διδασκαλία που εξετάζεται με τα συνεχή τέστ, τα διαγωνίσματα και τις εξετάσεις. Όλα αυτά δίνουν «κίνητρα» μάθησης μέσα από ένα σύστημα ανταμοιβών και ποινών, χωρίς να αξιοποιούν ούτε στο ελάχιστο την περιέργεια των παιδιών που είναι η δεύτερή τους φύση που επιθυμούν διακαώς να αποκτήσουν γνώσεις μέσα από την αναζήτηση και την έρευνα και όχι μέσα από τη στείρα αποστήθιση που είναι καλά σχεδιασμένη για κατήχηση και εκπαίδευση υπακοής και τίποτε περισσότερο. Δεν προκαλεί καμία κατάπληξη ότι πολλοί από τους μεγαλύτερους επιχειρηματίες και νεωτεριστές του κόσμου είτε εγκατέλειψαν πρόωρα το σχολείο είτε ανακοίνωσαν ευθαρσώς πως το μισούσαν και πως απέκτησαν γνώσεις εκτός σχολείου και όχι χάριν σ’ αυτό˙ χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Άλμπερτ Αϊνστάιν. Δεν είναι καθόλου περίεργο λοιπόν που, σήμερα, ακόμη και οι «καλύτεροι» μαθητές (ίσως, μάλιστα, κυρίως αυτοί) συχνά αναφέρουν ότι έχουν «καεί» από τη διαδικασία της εκπαίδευσης. Αν συζητήσετε με τα παιδιά σας και τα ρωτήσετε γιατί αντιδρούν έτσι θα σας πουν πως έχουν κουραστεί να είναι είλωτες της στείρας αποστήθισης.

Φαντάζομαι πως θα τρίζουν τα κόκκαλα του Σωκράτη που είπε:

Η παιδεία, καθάπερ ευδαίμων χώρα, πάντα τ’ αγαθά φέρει.

Αυτό είναι το σχολείο εδώ στην ελλάδα:

- Το σχολείο είναι φυλακή και βλάπτει τα παιδιά μας.

Και αυτό:
- Σχετικά με το μάθημα της Πληροφορικής στα σχολεία

Αλλά και αυτό:
- Παιδεία, Κοινωνία, Άνθρωποι: Προοοοοσοχή-Παρουσιάστε αρμ...

Ή μήπως όχι πάντα; Γιααα δείτε:
- Αντιεκπαιδευτική Επίθεση: Επειδή στα ελπιδοφόρα όνειρα το σημερινό σχολείο είναι φυλακή
- Το Μικρό Δέντρο που θα γίνει δάσος: Ένα διαφορετικό Σχολείο
- Η εκπαίδευση μπορεί να είναι μια πηγή ατομικής και συλλογικής απελευθέρωσης
- Σχολείο για την μάθηση της Ελευθερίας
- 2+2=5: Πώς γίνεται η χειραγώγηση της σκέψης
- Η συλλογικότητα των “ανυπάκουων μαθητών”
- Πιοτρ Κροπότκιν: Προς τους δασκάλους

 

Το όραμα

Και ορμώμενη από το τελευταίο άρθρο, ως εκπαιδευτικός οφείλω να ομολογήσω πως πάντα αυτοί που χρίζονται δάσκαλοι ή καθηγητές και αναλαμβάνουν την αγωγή των νέων ανθρώπων στο σχολείο, ξεκινούν με μεγάλα όνειρα και ιδανικά, με την προσδοκία να βοηθήσουν τους μαθητές τους να γίνουν, όχι απλώς αποδέκτες μιας συγκεκριμένης γνώσης αλλά, συνειδησιακά ανώτεροι άνθρωποι.
Τις περισσότερες φορές, όμως, καταλήγουν απλώς να γίνονται το λούκι μέσα από το οποίο η εκάστοτε εξουσία περνά τις αραχνιασμένες της ιδέες στους νέους των θρανίων, να κάνουν κατήχηση, να μετατρέπονται σε ιεροεξεταστές του παπαγαλισμού, της βαθμολογομανίας, του ανταγωνισμού, να γίνονται οι χωροφύλακες που έχουν υπό τις διαταγές τους χιλιάδες ανύποπτα μυαλά.

Ένα διαφορετικό σχολείο, θα δούμε σήμερα. Ένα Σχολείο Ελεύθερο.
Ένα σχολείο όπου γίνεται πραγματικότητα το όραμα των μαθητών και των εκπαιδευτικών· στο όραμα αυτό δεν υπάρχουν βαθμολογία, έλεγχοι, χειραγωγήσεις, η χειρωνακτική από την πνευματική εργασία δεν είναι διαχωρισμένες, το σχολείο δεν είναι αποκομμένο από την κοινωνία και την φύση και οι τρόποι διδασκαλίας καθορίζονται από τους ίδιους τους ενδιαφερόμενους που δεν είναι άλλοι από τους μαθητές και τους καθηγητές.

Το σχολείο πρέπει να βρίθει από χαμογελαστές φατσούλες, ευτυχισμένους μαθητές με σπινθηροβόλο βλέμμα, που θα καθρεφτίζει το μεράκι για δημιουργία· και στα μάτια τους θα βλέπεις την ικανοποίηση της ελεύθερης βούλησης αλλά και την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, της δημιουργικότητας, της πρωτοβουλίας, της ικανότητας να μάθουν πώς να μαθαίνουν (learn how to learn).

Πώς, όμως, μαθαίνουν τα παιδιά; Τα παιδιά έρχονται στον κόσμο ορθώς «σχεδιασμένα» ώστε να κατευθύνουν εκείνα την εκπαίδευσή τους. Είναι προικισμένα από την φύση με ισχυρά ένστικτα εκπαίδευσης συμπεριλαμβανομένης και της περιέργειας, της διάθεσης για παιχνίδι, της κοινωνικότητας, της προσοχής που δείχνουν προς τις δραστηριότητες που συμβαίνουν γύρω τους, της επιθυμίας τους να αναπτυχθούν και της επιθυμίας να καταφέρουν ό,τι βλέπουν πως μπορούν να κάνουν τα μεγαλύτερα παιδιά αλλά και οι ενήλικες. Η απόδειξη για όλα αυτά, όσον αφορά τα μικρά παιδιά, βρίσκεται μπροστά στα μάτια οποιουδήποτε έχει παρακολουθήσει ένα παιδί να μεγαλώνει˙ από την βρεφική έως την σχολική ηλικία. Μέσα από τις δικές τους προσπάθειες τα παιδιά μαθαίνουν να περπατάνε, να τρέχουν, να πηδούν και να σκαρφαλώνουν. Μαθαίνουν εκ του μηδενός την μητρική τους γλώσσα - και με αυτήν - μαθαίνουν να εκφράζουν την θέλησή τους, να διατυπώνουν τα επιχειρήματά τους, την ενόχλησή τους, την φιλικότητά τους, την τσαχπινιά τους και να ρωτούν τις απορίες τους. Μέσα από τα ερωτήματα και την εξερεύνηση, συγκεντρώνουν γνώσεις για το φυσικό και κοινωνικό κόσμο γύρω τους. Μέσα από το παιχνίδι τους, εφαρμόζουν στην πράξη, δεξιότητες που προωθούν την φυσική, διανοητική, κοινωνική και συναισθηματική τους ανάπτυξη. Και όλα αυτά τα κάνουν προτού ο οιοσδήποτε, με οιονδήποτε συστηματικό τρόπο, προσπαθήσει να τους διδάξει οτιδήποτε. Αυτή η καταπληκτική πορεία και η ικανότητα μάθησης δεν αδρανοποιείται όταν τα παιδιά γίνονται 5 ή 6 χρονών. Εμείς την αδρανοποιούμε με το καταναγκαστικό μας εκπαιδευτικό σύστημα που ακούει στο όνομα σχολική οργάνωση.

Ο Sugata Mitra είναι ερευνητής που έχει τεκμηριώσει την δύναμη της αυτο-κατευθυνόμενης μάθησης.
Τι έκανε;
Έστησε σε εξωτερικούς χώρους ηλεκτρονικούς υπολογιστές σε πολύ φτωχές γειτονιές στην Ινδία, όπου τα περισσότερα παιδιά δεν πήγαιναν στο σχολείο και αρκετά, μάλιστα, ήταν αναλφάβητα. Οπουδήποτε έστησε έναν τέτοιο υπολογιστή μαζεύονταν δεκάδες παιδιών και, χωρίς τη βοήθεια ενηλίκων, έβρισκαν πώς να τον χρησιμοποιήσουν. Αυτά που δεν ήξεραν να διαβάζουν, άρχισαν να διαβάζουν αλληλεπιδρώντας με τον υπολογιστή και τα άλλα παιδιά γύρω τους. Οι υπολογιστές έδωσαν στα παιδιά πρόσβαση στη γνώση ολόκληρου του κόσμου. Σε ένα απομακρυσμένο χωριό, τα παιδιά που προηγουμένως δεν γνώριζαν τίποτε για τους μικροοργανισμούς, έμαθαν για τα βακτήρια και τους ιούς μέσα από τις αλληλεπιδράσεις τους με τον υπολογιστή και άρχισαν να χρησιμοποιούν, με κατάλληλο τρόπο, αυτήν τη νέα γνώση στις συζητήσεις τους. Τα πειράματα του Mitra απεικονίζουν, πως αυτές οι τρεις κεντρικές διαστάσεις της ανθρώπινης φύσης, η περιέργεια, η διάθεση για παιχνίδι και η κοινωνικότητα, μπορούν να συνδυαστούν άρρηκτα και εποικοδομητικά για να υπηρετήσουν τον σκοπό της εκπαίδευσης.

Η περιέργεια τράβηξε τα παιδιά στον υπολογιστή και τα κινητοποίησε να τον εξερευνήσουν.

Το παιχνίδι τους έδωσε το κίνητρο να εφαρμόσουν στην πράξη πολλές δεξιότητες σχετικές με τον υπολογιστή.

Και η κοινωνικότητα ήταν η αφορμή για να διαδοθούν σαν πυρκαγιά οι δεξιότητες αυτές σε δεκάδες άλλα παιδιά.

Το όραμα γίνεται πραγματικότητα· η μαγική συνταγή

Όλη η εκπαίδευση είναι λάθος! Είναι φόβος και πειθαρχία. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι τα παιδιά, που θα 'πρεπε όλη την ημέρα να κινούνται, κάθονται στον πισινό τους περίπου 6 ώρες την ημέρα! Είναι ενάντια στην ανθρώπινη φύση, ενάντια στην φύση του παιδιού.

Summerhill -1913
Summerhill -1913

Για πολλούς, πίσω από τον όρο «ανθρώπινο σχολείο» βρίσκονται χωρίς αμφιβολία οι ιδέες του Neill για ένα «ελεύθερο σχολείο χωρίς καταπίεση» με τις πολύ χαμηλές απαιτήσεις που συνειδητά καλλιεργεί στους μαθητές αντί να τους μορφώνει συστηματικά και σε βάθος. Προτιμά, αυτήν την παιδαγωγική αντίληψη, το παιχνίδι αντί για το μάθημα, τον Ορφέα αντί τον Προμηθέα…
Το διαχρονικό ταξίδι του με προορισμό την ευτυχία των μαθητών του και «όχημα» την ελευθερία τους, συνεχίζεται αδιάκοπα παρά τις διχογνωμίες που προκαλεί στον εκπαιδευτικό κόσμο.

Βασική θέση της δημιουργικότητας του Νeill, ήταν:

να γίνει το σχολείο κατάλληλο για τα παιδιά – κι όχι τα παιδιά κατάλληλα για το σχολείο

Στήριξε λοιπόν την ίδρυση του σχολείου του, σε κάποιες θεμελιακές αρχές, με βασικότερη μια, στην οποία και διακρίνουμε τις επιδράσεις του Rousseau:

Το παιδί είναι απ' την φύση του καλό

Μάλιστα, ο Neill θεωρούσε πως είχαν μικρή σημασία οι διδακτικές μέθοδοι καθώς:

Αν ένα παιδί επιθυμεί να μάθει, θα μάθει έτσι ή αλλιώς.

Το κριτήριο με το οποίο αξιολογούσε ο Neill την επιτυχία ενός νέου ήταν η ικανότητα να εργάζεται με χαρά και να διάγει μια ζωή με περιεχόμενο. Μ’ αυτό το κριτήριο, οι περισσότεροι μαθητές του σχολείου αυτού είναι στην μετέπειτα ζωή τους ευτυχισμένοι.

Ακόμα και αν δεν συμφωνείς σε όλες τις δομές και εφαρμογές του Νηλ, είναι γεγονός πως αυτές μοιάζουν ουτοπικές, διακρίνεις την αποτελεσματικότητά τους βλέποντας κατάματα την πραγματικότητα της παιδείας. Και αυτή η παιδεία, δεν είναι τίποτε άλλο, από ένα πιόνι ενός συστήματος τ' οποίο καταστρέφει και αλλοτριώνει. Ίσως, την μόνη λύση σε αυτό, να μπορεί να την δώσει η Ελευθεριακή Εκπαίδευση, διαθέτοντας κάποιες αρχές, για μια εκπαιδευτική διαδικασία που να μην γίνει άλλη μια μορφή κονσερβοποίησης του παιδικού μυαλού. Το βασικό ζήτημα είναι το αυτεξούσιο. Αυτό σημαίνει πως ο νέος πριν αποκτήσει κριτική σκέψη, δεν διδάσκεται τίποτα ως αυθεντία, και οι λέξεις υποχρέωση, διαταγή και καθήκον είναι καλό να αποφεύγονται. Παίρνει τις γνώσεις ως εργαλείο που θα τον βοηθήσουν στην ζωή του, και δεν γίνεται αυτός εργαλείο των γνώσεων του. Επιπλέον, ό,τι μαθαίνει δεν το μαθαίνει ως ένα αφηρημένο καλό που θα του χρησιμεύσει στο μέλλον, αλλά βιώνει την πρακτική ανάγκη να το διδαχθεί. Τα πάντα σε αυτήν την φόρμα, από την ανάγνωση μέχρι την αριθμητική. Επίσης βασικό είναι η ανυπαρξία ενός συγκεκριμένου προγράμματος που περιορίζει την διδασκαλία, όπως και βιβλία-αυθεντίες. Η διαδικασία της μάθησης θα είναι η πραγμάτωση μιας πολύπλευρης αναζήτησης (δόξα τη τεχνολογία είναι πλέον πολύ εύκολο) σε θέματα που θα προκύπτουν με την θέληση των μαθητών. Μόνο ένα μίνιμουμ που είναι απαραίτητο, του τύπου: ανάγνωση, γραφή, μαθηματικά.

Η κοινωνία μας προάγεται από την διαφορετικότητα. Ο πολιτισμός μας χρειάζεται ανθρώπους με πολλά διαφορετικά είδη δεξιοτήτων, ενδιαφερόντων και προσωπικοτήτων. Πιο πολύ απ’ όλα, χρειαζόμαστε ανθρώπους που κυνηγούν την ζωή με πάθος και αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους καθ’ όλη την διάρκεια της ζωή τους.

 

Το Όραμα έχει όνομα· Σάμερχιλ, το Ελεύθερο Σχολείο

Όλα τα εγκλήματα, όλα τα μίση, όλοι οι πόλεμοι πηγάζουν από την ανθρώπινη δυστυχία… Μπορούμε να μεγαλώσουμε τα παιδιά με τέτοιο τρόπο ώστε αρκετή απ' αυτήν την δυστυχία να μην εμφανιστεί ποτέ.

A.S. Neill - Ιδρυτής

Ο ιδρυτής του σχολείου Summerhill είναι ο Arthrur Neill (1883-1973), ο οποίος γεννήθηκε στο Forfar της Σκωτίας το 1883 και ήταν γιος ενός δασκάλου. Στην ηλικία των εικοσιπέντε ετών ο Neill πήρε το πτυχίο του από την Σχολή Αγγλικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου. Δούλεψε ως δάσκαλος στην Σκωτία. Δεν του άρεσε όμως να είναι το «αφεντικό» στους μαθητές του. Όπως λέει ο Νηλ Σάδερλαντ, ο ιδρυτής του σχολείου Summerhill:

Άρχισα να αναρωτιέμαι για τους σχολικούς θεσμούς.
Έβλεπα την δίψα των μαθητών για απαντήσεις.

Το 1916, εργαζόμενος ως διευθυντής ενός μικρού σχολείου στο Gretna Green, έγραψε το πρώτο του βιβλίο «A dominie’s Log» (ελληνιστί: «Ημερολόγιο ενός δασκάλου») και ξεκίνησε έτσι την δημιουργική ζωή του πάνω στην ελευθερία των παιδιών. Έγραψε επίσης χιουμοριστικά βιβλία για παιδιά, όπως το «The Last Man Alive» («Ο τελευταίος άνθρωπος εν ζωή», το 1939).

O A.S Neil,  ο ιδρυτής του Summerhill
O A.S Neil, ο ιδρυτής του Summerhill

Το βιβλίο όμως που άσκησε την μεγαλύτερη επιρροή ήταν αυτό που έγραψε το 1960, με τους προβληματισμούς του, το «Θεωρία Και Πράξη Της Αντιαυταρχικής Εκπαίδευσης» (Πρότυπος τίτλος: «Summerhill: A Radical Approach to Child Rearing», που μεταφράστηκε στα ελληνικά το 1972: «Θεωρία Και Πράξη Της Αντιαυταρχικής Εκπαίδευσης, Σάμμερχιλ: Το Επαναστατικό Παράδειγμα Ενός Ελεύθερου Σχολείου») και το οποίο αποτελεί ριζοσπαστική εφαρμογή της αντιαυταρχικής αγωγής, προκαλώντας καταιγίδα στους εκπαιδευτικούς κύκλους των Η.Π.Α. Σε αυτό ο Νήλ γράφει για το σχολείο του, το Σάμμερχιλ, και την μέθοδο που ακολούθησε για την διαπαιδαγώγηση των μαθητών του· κυρίως δύσκολων παιδιών που στάλθηκαν από μικρά κατευθείαν σ' αυτόν ή μετά την αποτυχία τους σε άλλα σχολεία.
Σάμμερχιλ είναι το όνομα ενός μικρού σχολείου, αλλά σημαίνει ένα μεγάλο πείραμα στην εκπαίδευση. Η εκπαιδευτική αρχή του είναι:

Να δώσουμε στο παιδί κατά την ανάπτυξή του, την μεγαλύτερη δυνατή ελευθερία, να καταργήσουμε εντελώς την εξουσία και την αυταρχικότητα των ενήλικων και να κάνουμε την εμπιστοσύνη και την αγάπη βάση των διαπροσωπικών σχέσεων.

Ο Νηλ τονίζει:

Ποτέ δεν δίστασα ούτε αναρωτήθηκα αν κάνω το σωστό. Επειδή τα παιδιά μεγάλωναν με λάθος τρόπος κάτω από τις διαταγές του κατεστημένου, μαθαίνοντας πώς να γίνονται υπάκουοι. Και δεν το ήθελα αυτό.

Η μεγάλη στιγμή για τον Neill ήταν όταν επισκέφτηκε το 1917 την «Μικρή Κοινοπολιτεία» που διηύθυνε ο ψυχίατρος Homer Lane, μια κοινότητα για εγκληματίες εφήβους, και είδε την αυτοδιοίκηση στην πράξη. Ο Lane, ο οποίος ήταν σταθερός υποστηρικτής της έμφυτης καλοσύνης των παιδιών, εξοικείωσε το Neill με την «Νέα Ψυχολογία» του Freud και αργότερα έγινε ψυχαναλυτής του. Μ’ αυτόν τον τρόπο εισήγαγε το Neill σε δυο στοιχεία που ήταν αναγκαία για την ίδρυση του Summerhill: Την συνέλευση της αυτοδιοίκησης, αλλά και την σπουδαιότητα της ισόρροπης συναισθηματικής ανάπτυξης του παιδιού σε σχέση με την ακαδημαϊκή του ανάπτυξη.

Ο Neill θεώρησε ότι η ευτυχία του παιδιού ήταν η κυρίαρχη ιδέα στην ανατροφή του και ότι αυτή η ευτυχία αυξάνεται από την αίσθηση της προσωπικής ελευθερίας του. Πίστευε πως η στέρηση αυτής της αίσθησης της ελευθερίας, κατά την διάρκεια της παιδικής ηλικίας και της επακόλουθης στεναχώριας που βιώνει το περιορισμένο παιδί, ήταν υπεύθυνη για τις περισσότερες από τις ψυχολογικές αναταραχές όταν ενηλικιώνεται. Αυτή η ιδέα ήταν αμφισβητούμενη τότε. Σήμερα έχει γίνει αποδεκτή από τους περισσότερους παιδαγωγούς.

Ίδρυσε το σχολείο Summerhill στην βάση ότι τα παιδιά δεν πρέπει να αναγκαστούν για να παρευρεθούν στα μαθήματα. Επιπλέον, με την νέα πολιτική συμμετοχής, το σχολείο είναι δημοκρατικό. Πραγματοποιούνται συνεδριάσεις για να καθορίσουν τους σχολικούς κανόνες, ενώ οι μαθητές είχαν ίσα δικαιώματα ψήφου με το προσωπικό του σχολείου.

 

Το Summer hill - στο Leiston της Αγγλίας, μια πόλη λίγο πιο βόρεια από το Λονδίνο - που το διευθύνει η κόρη του A.S.Neill, Ζόι Ρέντχεντ, είναι ένα ιδιωτικό σχολείο για παιδιά από 6-17 ετών, με όλες τις βαθμίδες - Δημοτικό, Γυμνάσιο, Λύκειο - στο οποίο τα παιδιά τρώνε και κοιμούνται μέσα. Βέβαια, τα παιδιά δεν αποχωρίζονται τελείως την οικογένεια τους αφού έχουν μεγάλες διακοπές για να βρίσκονται μαζί τους - δυο μήνες το καλοκαίρι, ένα μήνα τα Χριστούγεννα και ένα μήνα το Πάσχα. Σήμερα, έχει 90 περίπου μαθητές από διάφορες χώρες του κόσμου και 10 καθηγητές. Είναι ένα σχολείο αντιαυταρχικής αγωγής και η βασική του φιλοσοφία είναι ότι τα παιδιά μαθαίνουν καλύτερα όταν είναι ελεύθερα, παρά όταν εξαναγκάζονται. Γι' αυτό, όλα τα μαθήματα είναι προαιρετικά και οι μαθητές αποφασίζουν μόνοι τους πως θα αξιοποιήσουν το χρόνο τους.

Το σχολείο διοικείται από τους ίδιους τους μαθητές και τους καθηγητές. Τα μαθήματα που προσφέρονται, εκτός από τα κλασσικά (Αγγλικά, Μαθηματικά, Φυσικές Επιστήμες κλπ), είναι μεταξύ άλλων ξυλουργική, ηχοληψία, μουσική, ζωγραφική, θέατρο, και μαγειρική.

Στην αρχή κάθε τριμήνου οι μαθητές δηλώνουν ποια μαθήματα θέλουν να παρακολουθήσουν και, βάσει αυτών των επιλογών τους, βγαίνει το ωρολόγιο πρόγραμμα.

Αυτό που κάνει το σχολείο να ξεχωρίζει εκ πρώτης όψεως ακόμα είναι πως ενώ όλα τα ιδιωτικά σχολεία έχουν πόρτες και φύλακα, το Summer hill δεν έχει καν πόρτα. Το διαφημιστικό φυλλάδιο του σχολείου έχει ελάχιστες φωτογραφίες από τα μαθήματα και παρά πολλές από τα παιδιά να παίζουν.

Σημειωτέον δε πως οι μαθητές μπορούν να περνούν εβδομάδες ακόμη και μήνες χωρίς να πατήσουν το πόδι τους στο σχολείο.
Εργασίες εκτός μαθήματος, βαθμοί και εξετάσεις δεν υπάρχουν.
Το προαύλιο είναι 45 στρέμματα. Έχει γήπεδο του ποδοσφαίρου, γήπεδο χόκεϊ, πισίνα και ένα μικρό δάσος. Τα μεγαλύτερα παιδιά (13-17) ζουν μόνα τους και έχουν δικά τους δωμάτια, ενώ τα μικρότερα ζουν με τους «house parents» - έτσι καλούνται οι ενήλικες που τα προσέχουν.

Ο Neill υποστήριζε ότι τα παιδιά έχουν δικαιώματα και δεν ανήκουν σε γονείς και καθηγητές και ότι είναι έγκλημα να τα αναγκάζεις να κάνουν πράγματα που δεν θέλουν. Οι απόψεις θεωρήθηκαν αναρχικές στην εποχή του αλλά σήμερα υπάρχουν στην Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Παιδιού.

Οι θεμελιώδεις αρχές στις οποίες είναι οικοδομημένο το σχολείο του Summerhill είναι οι εξής:

Το παιδί είναι απ' την φύση του καλό, όπως θεωρούσε και ο Rousseau.

Ο στόχος της αγωγής, δηλαδή ο στόχος της ζωής, συνίσταται στην κατάκτηση της χαράς και της ευτυχίας.

Για τον Neill, ευτυχισμένος σημαίνει: Βρίσκω ενδιαφέροντα στην ζωή.

Με την αγωγή πρέπει ν’ αναπτυχθούν τόσο οι διανοητικές, όσο και οι συναισθηματικές δυνάμεις του παιδιού.

Η αγωγή πρέπει να είναι προσαρμοσμένη στις ψυχικές ανάγκες και στις ικανότητες του παιδιού.

Επιβαλλόμενη η πειθαρχία προξενεί - όπως και η τιμωρία - φόβο· και ο φόβος παράγει εχθρότητα. Η επιβολή αυστηρής πειθαρχίας στο παιδί είναι επιζήμια και βλάπτει την υγιή πνευματική του ανάπτυξη.

Ελευθερία δεν σημαίνει ασυδοσία. Ο Neill έθεσε τις βάσεις για αμοιβαίο σεβασμό μεταξύ των ανθρώπων. Ο δάσκαλος δεν ασκεί καταναγκασμό στο παιδί. Όμως ούτε το παιδί έχει το δικαίωμα ν’ ασκεί καταναγκασμό στον δάσκαλο.

Ο δάσκαλος πρέπει να είναι ειλικρινής.

Για να αναπτυχθεί το παιδί σε έναν υγιή και απόλυτα φυσιολογικό άνθρωπο, πρέπει σε κάποιο σημείο της ανάπτυξής του να σπάσει τους αρχικούς δεσμούς του με την οικογένειά του και να ανεξαρτητοποιηθεί απόλυτα.

Τα αισθήματα ενοχής έχουν ως κύρια λειτουργία τους να δένουν το παιδί στην εξουσία, και εμποδίζουν την ανάπτυξη μιας ανεξάρτητης προσωπικότητας.

Στο Summerhill μπορεί να μην διδάσκονται τα παιδιά Θρησκευτικά, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν καλλιεργούνται οι ανθρωπιστικές αξίες στην πλατύτερη έννοια του όρου.

Δεν υπάρχουν προβληματικά παιδιά αλλά μόνο προβληματικοί γονείς και μια προβληματική ανθρωπότητα.

Η ανάπτυξη των διανοητικών ικανοτήτων δεν αρκεί· πρέπει να αναπτυχθούν, εξ ίσου, και οι συναισθηματικές δυνάμεις. Και ο στόχος της αγωγής, όπως και αυτός της ζωής, δεν είναι άλλος από την κατάκτηση της χαράς και της ευτυχίας.

Ένας ψυχικά ισορροπημένος άνθρωπος μπορεί να κτιστεί μέσα από την κατάκτηση της χαράς και της ευτυχίας.

Πρέπει δε το σχολείο να παρέχει επιλογές και ευκαιρίες, που να επιτρέπουν στα παιδιά ν’ αναπτυχθούν με τους δικούς τους ρυθμούς και ν’ ακολουθούν τα ενδιαφέροντά τους.

Ομοίως, να δίνει την δυνατότητα στα παιδιά να είναι ελεύθερα από κάθε επιβολή, να επιδιώκουν τους δικούς τους σκοπούς και να χαίρονται την επίτευξή τους, ελεύθερα απ’ την πίεση να προσαρμοστούν στα τεχνητά πρότυπα επιτυχίας που είναι βασισμένα στις επικρατούσες θεωρίες για την μάθηση και την ακαδημαϊκή επιτυχία.

Το σχολείο πρέπει να τους επιτρέπει να αποκτούν εμπειρίες σε όλο το εύρος των συναισθημάτων, ελεύθερα από τις κρίσεις και τις παρεμβάσεις των ενηλίκων. Η ελευθερία να παίρνουν αποφάσεις, πάντα ενέχει και πιθανότητες αρνητικής έκβασης. Προφανώς αρνητικές συνέπειες, όπως η ανία, το άγχος, ο θυμός, η απογοήτευση και η αποτυχία είναι αναγκαίο μέρος της ατομικής ανάπτυξης.

Τέλος, να μπορούν τα παιδιά να ζουν σε μια κοινότητα που τα υποστηρίζει και που είναι υπεύθυνα για αυτήν, έχοντας την ελευθερία να είναι οι εαυτοί τους και την δύναμη να αλλάζουν την ζωή τους μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες και λειτουργίες.

 

Ο Neill θέλησε μέσα από την παιδαγωγική του αυτή κίνηση να απομυθοποιήσει την αυθεντία. Τάχθηκε κατά των παραδοσιακών αρχών που ίσχυαν μέχρι τότε στα υπόλοιπα σχολεία. ΉΘελε το σχολείο του ελεύθερο και εκσυγχρονισμένο, ικανό να βοηθήσει τους μαθητές να αναπτύξουν ελεύθερες και ισχυρές προσωπικότητες.

Και για να προλάβω τυχόν ερώτηση για το κατά πόσον είναι αποτελεσματική η εκούσια και κατ' επιλογήν παρακολούθηση μαθημάτων, να πω ότι ανάμεσα στους πρώην μαθητές του Summerhill συγκαταλέγονται: ένας λοχαγός της R.M.E., ένας σμήναρχος, μια νοσοκόμος παιδιών, μια αεροσυνοδός, ένας κλαρινετίστας στην φρουρά των γρεναδιέρων, ένας καθηγητής του Imperial College, ένας ερευνητής σε μεγάλη εταιρεία κ.α. Πρώην μαθητές του Summerhill απέκτησαν μεταξύ άλλων και τους παρακάτω ακαδημαϊκούς τίτλους: Δόκτορας των Οικονομικών του Cambridge, αριστούχος του Royal College στις θεωρητικές επιστήμες, ένας πτυχιούχος της Ιστορίας του Cambridge, ένας αριστούχος της Γλωσσολογίας του Manchester κ.α.

Το σχολείο Σάμερχιλ από μέσα

Το πρώτο πράγμα που σ' εντυπωσιάζει φτάνοντας στο Summerhill είναι ότι δεν έχει πόρτα. Απλά στρίβεις σ' ένα δρομάκι και είσαι μέσα. Ποιο ιδιωτικό σχολείο δεν έχει πόρτα, κάγκελα και φύλακες;

«Η Ζόι θα 'ρθει σε 10 λεπτά» μας λέει η γραμματέας. Η Ζόι Ρέντχεντ είναι η σημερινή διευθύντρια (κόρη του ιδρυτή A.S. Neill). Όσο περιμένουμε, ξεφυλλίζουμε το διαφημιστικό φυλλάδιο του σχολείου. Έχει ελάχιστες φωτογραφίες από μαθήματα. Κυρίως είναι φωτογραφίες παιδιών που παίζουν, που τρέχουν, που γελάνε αλλά και που κλαίνε. «Τα παιδιά είναι ελεύθερα να δοκιμάζουν όλα τα συναισθήματα –ακόμα και τ' αρνητικά» λέει από κάτω η λεζάντα. Υπάρχουν και φωτογραφίες αποφοίτων με το επάγγελμα που διάλεξαν: Επιχειρηματίες, καλλιτέχνες, film stars (Ρεμπέκα ντε Μορνέ η πιο διάσημη), αγρότες, γιατροί, δικηγόροι, καθηγητές Πανεπιστημίου…

Η Ζόι δεν θυμίζει σε τίποτα διευθύντρια. Απλή στο ντύσιμο, απλή στις χαιρετούρες, δε φαίνεται να την ενδιαφέρουν και πολύ οι δημόσιες σχέσεις. Εξάλλου είναι συνηθισμένη στους δημοσιογράφους. Στο σχολείο υπάρχει κάθε τρίμηνο μια «visitor's day» για επισκέπτες και δημοσιογράφους απ' όλο τον κόσμο. Εμείς από δυσπιστία δε διαλέξαμε αυτή τη μέρα, για να έχουμε μια πιο «αντικειμενική» ματιά.

«Ακολουθήστε με» μας λέει και αρχίζει να μας ξεναγεί στο «προαύλιο» του σχολείου. Το προαύλιο είναι 45 στρέμματα! Έχει γήπεδο ποδοσφαίρου, γήπεδο χόκεϊ, πισίνα, ένα μικρό δάσος… «Το καλοκαίρι τα παιδιά κατασκηνώνουν εκεί» μας λέει. «Φτιάχνουν μόνοι τους τέντες, σκηνές…»

- Υπάρχουν μέρη που τα παιδιά απαγορεύουν σ' εσάς τους μεγάλους να πάτε;

Όχι. Αν θέλουν να μείνουν μόνα, έχουν τα δωμάτιά τους. Γιατί να υπάρχουν απαγορευμένοι χώροι; Είμαστε όλοι ίσοι. Οι μεγάλοι είναι απλά… μεγάλοι, δεν είναι κάτι ιδιαίτερο.

Μας δείχνει ένα τεράστιο δέντρο. Είναι η «μεγάλη βελανιδιά», σήμα κατατεθέν του σχολείου σε πολλές φωτογραφίες. Από τα κλαδιά της κρέμονται μακριά σχοινιά. Τα παιδιά συχνά ανεβαίνουν στο δέντρο, πιάνουν το σχοινί, πέφτουν στο κενό και κάνουν αιωρήσεις…

- Έχουν κάνει ποτέ μάθημα πάνω στη βελανιδιά;

Έχουν κάνει πειράματα με τη βαρύτητα.

- Δεν είναι επικίνδυνο να ανεβαίνουν τόσο ψηλά;

Είναι λίγο επικίνδυνο, αλλά εμείς το επιτρέπουμε. Αυτό είναι βασικό στη φιλοσοφία του Summerhill. Επιτρέπουμε στα παιδιά να εκτίθενται σε κάποιους κινδύνους.

- Σωματικούς κινδύνους;

Όχι μόνο σωματικούς. Μιλάω και για συναισθηματικούς κινδύνους. Όταν ζεις σ' ένα ελεύθερο περιβάλλον, όπως εμείς εδώ, εκτίθεσαι ανά πάσα στιγμή για το ποιος είσαι, τι λες και τι κάνεις. Μαθαίνεις ρισκάροντας και κάνοντας λάθη. Κι αυτός είναι ο σωστός τρόπος να μαθαίνεις.

- Πες μας ένα παράδειγμα συναισθηματικού ρίσκου.

Το να εκθέσεις ένα κομμάτι του εαυτού σου, το οποίο σ' ένα συμβατικό περιβάλλον δε θα τολμούσες να εκθέσεις. Εδώ τα παιδιά ξέρουν ότι μπορούν να είναι μερικές φορές κακά, να κλέψουν κάτι ή να είναι αγενή το ένα με το άλλο. Νιώθουν αρκετά άνετα ώστε να πειραματιστούν μ' ένα κομμάτι του εαυτού τους. Εννοείται, βέβαια, ότι μετά κάποιος θα τους καταγγείλει, θα τους φέρει στη σχολική συνέλευση και θα φάνε πρόστιμο. Αλλά αυτό δεν έχει σημασία. Σημασία έχει ότι ανακαλύπτεις τι συμβαίνει όταν είσαι αγενής με τους άλλους.

- Δηλαδή, στο Summerhill, επιτρέπεται να είσαι κακός;

Όχι, δεν καταλάβατε. Δεν επιτρέπεται! Αν σε χτυπήσω, θα φάω πρόστιμο. Αλλά, ηθικά, δεν το θεωρούμε κάτι ανεπίτρεπτο. Δεν πιστεύουμε ότι είσαι ξαφνικά χειρότερος άνθρωπος, αλλά ότι περνάς μια κακή φάση. Αυτό είναι όλο. Και είναι τελείως διαφορετικό από τα περισσότερα σχολεία όπου όταν είσαι κακός, σε χαρακτηρίζουν και κακό. Αυτή είναι μια λεπτή και σημαντική διαφορά.

- Στην ενήλικη ζωή όταν είσαι κακός, πας φυλακή…

Ακριβώς! Γι' αυτό καλό είναι να μαθαίνεις όσο καιρό είσαι ανήλικος! (γέλια)

- Όταν κάποιος «τρώει πρόστιμο», τι εννοείς; Πραγματικά λεφτά;

Ναι, είναι βέβαια γελοία πρόστιμα (συνήθως λίγες πένες ή άντε μερικές λίρες). Σημασία δεν έχει το ποσό, αλλά το γεγονός ότι έρχεσαι σε δύσκολη θέση στην συνέλευση μπροστά σε όλους. Και άλλες φορές δεν είναι ποσό, είναι μια τιμωρία, π.χ. όταν έρθει η ώρα του φαγητού θα μπεις στο τέλος της ουράς. Ή αν σου αρέσει το ποδήλατο, δεν θα κάνεις ποδήλατο για δύο ημέρες. Η τιμωρία προσαρμόζεται στον δράστη και στο... έγκλημα.

 

Συνεχίζουμε την ξενάγηση. Περνάμε από το θέατρο (ένα μικρό ξύλινο θέατρο), την αίθουσα μουσικής, το στούντιο ηχογράφησης, το ξυλουργείο (τον πιο δημοφιλή χώρο του σχολείου) και καταλήγουμε στα δωμάτια των παιδιών. Τα μεγαλύτερα παιδιά (13-17 χρονών) ζουν μόνα τους κι έχουν τα δικά τους δωμάτια. Τα μικρότερα ζουν με τους «house parents», ενήλικους που τα προσέχουν. Ζητάμε από την Ζόι την άδεια να τριγυρίσουμε για λίγο μόνοι μας στο σχολείο. «Δεν το επιτρέπω συνήθως» μας λέει. «Τον περασμένο μήνα είχε έρθει ένας δημοσιογράφος από τους Times και ήμουν όλη την ώρα μαζί του».

- Είναι αλήθεια ότι πριν μερικά χρόνια μια εφημερίδα δωροδόκησε μαθητές για να φωτογραφηθούν γυμνοί στο γρασίδι;

Ναι, το δοκίμασε, αλλά οι μαθητές είπαν «όχι». Συχνά στην Βρετανία οι εφημερίδες θέλουν να βγάζουν μια κακή εικόνα για το σχολείο.

- Γιατί;

Δεν ξέρω… Ίσως γιατί ένα «κακό» Summerhill πουλάει πιο πολύ. Πιστεύουν ότι είναι μια ιστορία «too good to be true»… Τέλος πάντων, εσάς σας εμπιστεύομαι. Μην αργήσετε για την συνέλευση.

Μετά από λίγη ώρα στο Summerhill, αρχίζεις να αισθάνεσαι περίεργα απέναντι στα παιδιά.
Για οτιδήποτε πρέπει να τους ζητάς την άδεια. «Θέλεις να μιλήσουμε;», «Σε πειράζει να σε φωτογραφίσουμε;»
Τα περισσότερα βέβαια δεν είχαν πρόβλημα. Αλλά δυο-τρία είπαν «Ναι, με πειράζει!».

 

Η σχολική συνέλευση είναι ο πιο σημαντικός θεσμός του σχολείου. Εκεί λύνονται όλα τα προβλήματα της κοινότητας και ψηφίζονται όλοι οι νόμοι. Η ψήφος ενος 6χρονου παιδιού μετράει όσο η ψήφος της διευθύντριας. Πριν μπούμε, γίνεται ψηφοφορία για το «αν επιτρέπεται σε δυο δημοσιογράφους να παρακολουθήσουν την συνέλευση». Ευτυχώς λένε ναι.

Με τι μοιάζει η συνέλευση; Το βασικό είναι ότι ακούνε με προσοχή ο ένας τον άλλο. Αυτή που παρακολουθήσαμε εμείς κράτησε περίπου μια ώρα. Έγιναν στην αρχή κάποιες ανακοινώσεις και κάποια παιδιά πήραν άδεια να πάνε σε μια συναυλία. Μετά κάποιο παιδί από την «Επιτροπή Υγείας και Ασφάλειας» κατήγγειλε τον Τζόι, γιατί κάπνιζε στο δωμάτιό του. Το κάπνισμα στα δωμάτια απαγορεύεται για λόγους ασφαλείας (επιτρέπεται μόνο έξω και μακριά από τα μικρά παιδιά), γι' αυτό και το πρόστιμο ήταν βαρύ (5 λίρες). Το πιο ενδιαφέρον όμως σημείο ήταν όταν ο Γουίλ ζήτησε την άδεια να λείψει για το Σαββατοκύριακο και άρχισε να γελάει. Τότε μια καθηγήτρια είπε ότι ο Γουίλ δεν το παίρνει σοβαρά και δεν πρέπει να συζητήσουν το αίτημά του. Τα άλλα παιδιά όμως τον υπερασπίστηκαν. Το γιατί μας το εξήγησε η Ζόι μετά τη συνέλευση: «Ο Γουίλ είναι 14 χρονών και καινούριος στο σχολείο. Ήταν πριν σ' ένα δημόσιο σχολείο και αισθανόταν πολύ αμήχανα που μιλούσε στην συνέλευση, γι' αυτό και χαζογελούσε. Η καθηγήτρια δεν το πρόσεξε αυτό. Το πρόσεξε όμως ένα κορίτσι που καθόταν δίπλα του και είπε “Δε μας κοροϊδεύει, απλά νιώθει αμήχανα, γι' αυτό γελάει”. Έκανε δηλαδή μια ψυχολογική παρατήρηση που θα περίμενες να την κάνει μόνο ένας μεγάλος».

- Ένα παιδάκι όμως που είναι μόνο 6 χρονών τι καταλαβαίνει από αυτήν την συνέλευση;

Πολύ λίγα πράγματα, αλλά δεν έχει σημασία. Σημασία έχει ότι μπορεί να έρθει και ότι μπορεί να σηκώσει το χεράκι του και να ψηφίσει. Κι αυτό του δίνει μια αίσθηση δύναμης.

- Η κοινότητα είναι ένα υποκατάστατο της οικογένειας;

Όχι, είναι μια προέκταση.

- Ναι, αλλά αν τα παιδιά ζουν εδώ τον περισσότερο καιρό, χάνουν την πραγματική τους οικογένεια.

Όχι, δεν την χάνουν. Καταρχάς, έχουν μεγάλες διακοπές: δύο μήνες το καλοκαίρι, ένα μήνα τα Χριστούγεννα, ένα μήνα το Πάσχα. Ξέρουν ότι η οικογένειά τους είναι πάντα εκεί και τα περιμένει. Αυτό που βιώνουν στο σχολείο είναι κάτι έξτρα. Είναι κάτι ανάμεσα σε οικογένεια και «φυλή» με πολλά αδέλφια, ξαδέλφια, θείους... που είναι πάντα κοντά. Γιατί τα παιδιά τι θέλουν; Να είναι με συνομηλίκους τους, να παίζουν μαζί, να κοιμούνται μαζί...

- Είναι, όμως, σε θέση να κρίνουν τι είναι καλό για αυτά;

Μα το είδατε πριν από λίγο στην συνέλευση. Πώς ήταν σε θέση να ακούνε, να κρίνουν και να ψηφίζουν;

- Και προτιμούν το σχολείο απ' την οικογένεια;

Μα αγαπούν την οικογένειά τους. Και μάλιστα αποκτούν και καλύτερη σχέση μαζί της. Σκεφτείτε το εξής: Σε μια συνηθισμένη οικογένεια το παιδί ξυπνάει το πρωί, οι γονείς του φωνάζουν «κάνε γρήγορα!»... «έφαγες;»... «πάρε την τσάντα σου!»... «τρέξε στο σχολείο!»... Το παιδί τα κάνει όλα αυτά με βαριά καρδιά. Το βράδυ πάλι νέες ερωτήσεις: «Διάβασες τα μαθήματά σου; Γιατί βλέπεις τηλεόραση;». Υπάρχουν συνέχεια τριβές και καβγάδες... Πολλοί γονείς που έχουν φέρει το παιδί τους στο Summerhill έρχονται μετά από λίγο καιρό και μου λένε: «Το παιδί μου άλλαξε, είναι πολύ πιο ήρεμο», «Ναι, γιατί είναι ελεύθερο», τους απαντώ.

- Τελικά η επιτυχία του Summerhill είναι ότι... υπάρχει;

Ναι, δεν είναι ένα πείραμα πια, είναι μια πραγματικότητα.

- Γιατί όμως έχει μόνο 90 παιδιά;

Γιατί δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν κοινότητα αν είχε περισσότερα.

- Δέχεστε όμως πολλές αιτήσεις;

Όχι πολλές. Παίρνουμε όλα σχεδόν τα παιδιά που ενδιαφέρονται, αρκεί να είναι στην σωστή ηλικία, γιατί τα μεγαλύτερα δυσκολεύονται να προσαρμοστούν. Αυτό που έχει σημασία για μας είναι να πιστεύουν οι γονείς σε αυτό που κάνουμε. Πριν δεχτούμε το παιδί, τους τονίζουμε: «Καταλαβαίνετε ότι το παιδί σας δεν θα είναι υποχρεωμένο να πηγαίνει στο μάθημα ή ότι θα μπορεί να βρίζει αν θέλει;».

- Πώς εξηγείς ότι ελάχιστοι γονείς είναι έτοιμοι για κάτι τέτοιο;

Ίσως επειδή για εκατοντάδες χρόνια είναι ριζωμένη μέσα τους η αντίληψη ότι τα παιδιά τους, χωρίς τους ίδιους, είναι απροστάτευτα.

- Ποιο είναι το όραμά σου για το Summerhill;

Θα ήθελα η ιδέα του Summerhill να επεκταθεί. Να υπάρχουν κοινότητες σαν το Summerhill σε κάθε πόλη και χωριό. Ένας κόσμος από ανθρώπους που υπήρξαν ευτυχισμένα παιδιά θα ήταν σίγουρα ένας καλύτερος κόσμος.

- Μήπως ο Τζορτζ Μπους έχει τελειώσει το Summerhill;

Δεν είμαι σίγουρη. Θα τσεκάρω τα αρχεία μας, αλλά για κάποιο λόγο νομίζω ότι δεν θα βρω το όνομά του. Ούτε του φίλου του, του Μπλερ... (γέλια)

Ένα κοριτσάκι περιμένει να φυσήξει αέρας για να δει αν λειτουργεί το ιστιοφόρο που έφτιαξε στο ξυλουργείο.

Αν δεν κινηθεί γρήγορα, θα πάω πίσω στο ξυλουργείο να δω τι φταίει.

 

Από τα εργοστάσια εξετάσεων στο Summerhill

Μετά την διευθύντρια, συναντάμε δύο από τους καθηγητές του σχολείου: τον Τζέισον (Φιλόλογο) και τον Λέναρντ (Μαθηματικό). Και οι δύο πριν έρθουν στο Summerhill είχαν εργαστεί σε «κανονικά» σχολεία και δεν το είχαν αντέξει. «Εργοστάσια εξετάσεων» τα αποκαλεί ο Τζέισον και τον καταλαβαίνουμε απόλυτα.

- Τα παιδιά ακολουθούν κάθε χρόνο το πρόγραμμα του Υπουργείου Παιδείας;

Λέναρντ:
Όχι, καθόλου. Στην αρχή κάθε χρονιάς αποφασίζουν τα ίδια τι μαθήματα θέλουν να παρακολουθήσουν. Γίνονται κάποιες ενημερωτικές συναντήσεις και λέμε στα παιδιά: «Μπορείς να διαλέξεις ό,τι θέλεις, αλλά πρέπει να ξέρεις ότι για να μάθεις, ας πούμε, μια ξένη γλώσσα θα χρειαστείς τρία χρόνια συνεχούς δουλειάς». Εμείς τους δίνουμε πληροφορίες και αυτά αποφασίζουν.

 

Τζέισον:
Κάτι άλλο που κάνουμε είναι να τα ενθαρρύνουμε να αναλαμβάνουν μόνα τους την εκπαίδευσή τους. Φέτος, για παράδειγμα, κάποια παιδιά της τάξης 3 (13-17 χρονών) αποφάσισαν να γυρίσουν μόνα τους μια ταινία. Γράψανε πρώτα το σενάριο και μου το φέρανε. «Είναι πολύ καλό», τους λέω, «αλλά λίγο μπερδεμένο». Και τους έκανα κάποιες παρατηρήσεις. Σημασία έχει ότι όλο αυτό δεν ξεκίνησε σαν μάθημα γραφής κειμένων, αλλά από την επιθυμία των παιδιών να γυρίσουν μια ταινία. Επίσης έτσι έμαθαν να χειρίζονται την βιντεοκάμερα. Ζήτησαν βοήθεια από την καθηγήτρια καλλιτεχνικών για να σκιτσάρουν τα πλάνα. Έφτιαξαν κάτι σπαθιά στο ξυλουργείο. Κατέβασαν ηχητικά εφέ από το ιντερνέτ για τους ήχους της μάχης. Τώρα ετοιμάζουν σκηνικά και κουστούμια... Μαθαίνουν, κάνοντας αυτό που τους αρέσει.

 

- Αν ένα παιδί δεν έρθει στο μάθημα, θυμώνεις;

Όχι, γιατί να θυμώσω;

- Κι αν στο επόμενο μάθημα σου ζητήσει να επαναλάβεις αυτά που έχασε;

Α, όχι. Αυτό δεν το κάνω. Ήταν επιλογή του να χάσει το μάθημα και θα πρέπει μόνο του να κάνει ό,τι χρειάζεται για να μη μείνει πίσω.

- Τρώνε και οι καθηγητές πρόστιμα από την συνέλευση;

Ναι, βέβαια. Εγώ είχα φάει πρόστιμο επειδή ένα παιδί με είδε να καπνίζω ένα βράδυ 11.30 η ώρα έξω από το κεντρικό κτίριο. Ο νόμος που έχουμε ψηφίσει απαγορεύει το κάπνισμα σε κεντρικούς χώρους. Το θέμα, βέβαια, δεν είναι το πρόστιμο. Όταν αναφέρεσαι στην συνέλευση, είτε μαθητής είσαι είτε καθηγητής, νιώθεις περίεργα. Δεν μπορείς να αγνοήσεις αυτό που σου λέει η κοινότητα.

- Γιατί έχετε τόσους μαθητές από την Ιαπωνία;

Γιατί αν τα πράγματα στην Αγγλία είναι άσχημα, στην Ιαπωνία είναι εφιάλτης! Το σύστημά τους είναι απάνθρωπο. Τα παιδιά ξυπνάνε το πρωί, πάνε σχολείο, γυρνάνε σπίτι, τρώνε για μεσημέρι και μετά πάνε σε άλλο σχολείο το απόγευμα.

Λέναρντ:

Υπήρχε ένα αγόρι από την Ιαπωνία το οποίο τις πρώτες μέρες έμπαινε στην τάξη, καθότανε σφιγμένο πάνω από το βιβλίο του και κάθε τόσο έξυνε νευρικά το μολύβι του. Όταν του έδειχνα ένα λάθος που είχε κάνει, αυτό ταραζόταν και άρχιζε να το σβήνει με μανία ή καμιά φορά έκλαιγε. Οπότε του είπα «Ηρέμησε, κάνε ένα διάλειμμα αν θες. Γιατί δεν πας να παίξεις;» Και σιγά-σιγά άρχισε να χαλαρώνει και να λέει «Μμμ... Δεν τους πειράζει αν δεν έρχομαι». Και μια μέρα εξαφανίστηκε από το μάθημα. Δεν ξαναπάτησε για ενάμιση χρόνο. Τώρα νομίζω ότι είναι πια εντάξει...

- Μήπως οι Ιάπωνες πιέζουν τόσο τα παιδιά τους για να είναι πιο παραγωγική η χώρα τους;

Κοιτάξτε, έχω μια ορισμένη αντίληψη για τα παιδιά. Τα βλέπω σαν ξεχωριστούς ανθρώπους. Χέστηκα για την παραγωγικότητα της χώρας! Πραγματικά δεν με απασχολεί καθόλου.

 

Αποχαιρετάμε τους δύο καθηγητές και τριγυρνάμε λίγο ακόμα. Συναντάμε τον Πήτερ και την Τζουν, δύο γονείς που έχουν έρθει να δουν την 16χρονη κόρη τους.

Για τους γονείς το Summerhill είναι πολύ δύσκολο,

λέει η Τζουν.

Το παιδί ανήκει ξαφνικά σε μια νέα κοινότητα και υπάρχουν στιγμές που σαν γονιός νιώθεις περιττός.

- Σας λείπει;

Τρομερά. Μου λείπουν όλα αυτά τα μικρά πράγματα μάνας και κόρης. Όπως όταν είχε περίοδο για πρώτη φορά και δεν ήταν στο σπίτι. Με την άλλη μου κόρη αυτό ήταν σημαντική εμπειρία. Με την Σόφι έπρεπε όλα αυτά να τα στερηθώ. Από την άλλη ξέρω ότι στο Summerhill είναι ευτυχισμένη. Δεν θα ήμουν ευτυχισμένος γονιός, αν ήξερα ότι η Σόφι είναι σ' ένα δημόσιο σχολείο και κάθεται βαριεστημένη κάνοντας όλα αυτά τα μαθήματα που τα μισά από αυτά δεν θα χρησιμοποιήσει ποτέ στη ζωή της.

 

«Bitches go away!»

Η Τζένη και η Έστερ είναι κολλητές και είναι πολλά χρόνια στο σχολείο. Αποφοιτούν φέτος τον Ιούλιο.

- Τι θα κάνετε μετά;

Τζένη:
Εγώ θα πάω στο κολέγιο του Ίπσουιτς να σπουδάσω αισθητικός.

Έστερ:
Εγώ θέλω να γίνω νηπιαγωγός.

- Υπάρχει κάτι που δεν σας αρέσει στο σχολείο;

Η βαρεμάρα. Μερικές φορές είναι καλή, επειδή ανακαλύπτεις τον εαυτό σου. Άλλες φορές είναι σκέτη βαρεμάρα!

- Κάνετε παρέα με παιδιά εκτός Summerhill;

Εννοείς από την πόλη; Μπα, δεν τα πάμε και πολύ καλά μαζί τους.

- Γιατί;

Έστερ: Δε μας συμπαθούν. Όταν μας βλέπουν στην πόλη, μας κοροϊδεύουν, μας βρίζουν, «bitches, go away» μας λένε... τέτοιες βλακείες.

Τζένη:
Μας θεωρούν κακομαθημένα πλουσιόπαιδα... Ένα διαφορετικό είδος ανθρώπων. Καμιά φορά μπαίνουν κρυφά μες στο σχολείο για να διαπιστώσουν αν είναι αλήθεια οι ιστορίες που ακούνε για μας.

- Τι ιστορίες;

Ξέρω γω... ότι καπνίζουμε χόρτο, ότι κάνουμε όργια...

- Και πώς τους διώχνετε;

Απλά τους λέμε να φύγουν. Μια φορά που πέταξαν αβγά, φωνάξαμε την αστυνομία.

 

Όταν είμαι διακοπές, μου λείπει το σχολείο

Ο Τζέικ από την Γαλλία, ήταν ο πρόεδρος στην σχολική συνέλευση που παρακολουθήσαμε. Ήρθε στο σχολείο πριν 3 χρόνια. Το δωμάτιό του είναι το πιο συγυρισμένο δωμάτιο αγοριού σε όλο το Summerhill.

 

- Το Δημοτικό το έβγαλες στην Γαλλία;

Ναι.

- Και γιατί έφυγες;

Γιατί είχα προβλήματα στο σχολείο μου. Οι δάσκαλοι βάζανε πολλές ασκήσεις για το σπίτι. Έπρεπε να είσαι πολύ γρήγορος και εγώ δεν καταλάβαινα μερικά πράγματα. Ήταν κάτι έξω από μένα.

- Οι γονείς σου σκέφτηκαν να σε στείλουν εδώ;

Ναι. Οι γονείς μου ήταν μαθητές εδώ. Εδώ γνωρίστηκαν και μετά παντρεύτηκαν. Με ρώτησαν λοιπόν αν θέλω να έρθω κι εγώ και είπα ναι.

- Πώς ήταν οι πρώτες μέρες;

Λίγο δύσκολες γιατί ήμουν ντροπαλός. Έκανα παρέα μόνο με μια κοπέλα που ήταν κι αυτή από την Γαλλία. Δεν μπορούσα να μιλήσω Αγγλικά τότε.

- Αλήθεια; Μιλάς πολύ καλά τώρα!

Ευχαριστώ. Οπότε αυτή με βοήθησε και άρχισα να κάνω φίλους γρήγορα.

- Οι γονείς σου σου λείπουν;

Μερικές φορές, ναι, μου λείπουν. Αλλά στις διακοπές, όταν είμαι σπίτι, μου λείπει πιο πολύ το σχολείο.

- Τι θα κάνεις αύριο που είναι Σάββατο;

Θα κοιμάμαι μέχρι τις 11 περίπου, μετά θα φάω μεσημεριανό, θα πάρω το χαρτζιλίκι της εβδομάδας (10 λίρες), θα παίξω λίγο μπιλιάρδο, θα ακούσω μουσική, θα παίξω μουσική…

- Τι μουσική;

Μέταλ, Ροκ…

- Θα ήθελες να γίνεις μουσικός;

Πάρα πολύ, αν και ξέρω πόσο δύσκολο είναι.

- Γιατί;

Γιατί εύκολα μπορείς να αποτύχεις στην μουσική. Μάλλον θα την έχω σαν χόμπι και θα έχω μια άλλη δουλειά για να βγάζω χρήματα.

- Ποια θα είναι η άλλη δουλειά; Έχεις αποφασίσει;

Το σκέφτομαι κάθε μέρα. Δεν έχω ιδέα!

- Το σχολείο σε βοηθάει καθόλου στο να γίνεις μουσικός;

Ναι. Ο καθηγητής της μουσικής με βοηθάει πολύ. Και έχουμε και στούντιο ηχογράφησης αν θέλω. Αυτές τις μέρες προσπαθώ να γράψω το πρώτο μου τραγούδι.

- Αν δεις ένα αγόρι να πηγαίνει να κοιμηθεί στο δωμάτιο ενός κοριτσιού, θα το αναφέρεις στην συνέλευση;

Ναι.

- Γιατί;

Γιατί δεν επιτρέπεται.

- Ναι, αλλά δεν ενοχλεί σε τίποτα εσένα.

Δεν ξέρω… Είναι λίγο επικίνδυνο. Υπάρχει νόμος στην Αγγλία που απαγορεύει το σεξ κάτω από 16. Μπορεί κάτι τέτοιο να δώσει στην κοινωνία μία αφορμή για να μας κλείσουν το σχολείο.

 

THE WALL MUST FALL (Να Πέσει Το Τείχος)

Ο Εράν ήρθε στο σχολείο πριν 4 χρόνια, όταν οι γονείς του μετακόμισαν από το Ισραήλ στο Λονδίνο. Ο μεγαλύτερος αδελφός του είχε πάει κι αυτός σε «εναλλακτικό σχολείο» στο Ισραήλ.

 

- Τι σου αρέσει στο Summerhill;

Όλα, εκτός από το φαγητό!

- Σε είδαμε πριν στην συνέλευση να προτείνεις μια πολύ βαριά τιμωρία για ένα συμμαθητή σου.

Ναι, γιατί το έχει παρακάνει. Νομίζει ότι μπορεί να κάνει ό,τι θέλει. Αρνείται εδώ και δύο βδομάδες να κάνει την προηγούμενη τιμωρία που του είχε επιβάλει η συνέλευση.

- Τι τιμωρία;

Να μαζέψει κάτι πεσμένα φύλλα και να καθαρίσει κάτι λάσπες. Γι' αυτό τώρα ψηφίσαμε να μην μπει σε κανένα κτίριο του σχολείου, αν δεν κάνει πρώτα την τιμωρία.

- Εσύ έχεις τιμωρηθεί ποτέ από την συνέλευση;

Ουου, πολλές φορές! Επειδή έβγαινα κρυφά το βράδυ απ' το δωμάτιό μου, επειδή έβαζα δυνατά μουσική την ώρα της κοινής ησυχίας…

- Τι θες να γίνεις όταν μεγαλώσεις;

Δεν ξέρω. Ακόμα ψάχνομαι.

- Τι μαθήματα διάλεξες φέτος;

Αγγλικά, Ιστορία, Βιολογία, Θέατρο και Μουσική.

- Πέντε μόνο μαθήματα; Δεν είναι λίγα;

Για μένα είναι μια χαρά. Στα μαθήματα σημασία έχει να διαλέγεις την σωστή δόση. Δεν πρέπει να είναι τόσα λίγα που να βαριέσαι και να μην ξέρεις τι να κάνεις, ούτε τόσα πολλά που να μην προφταίνεις να πιεις ένα τσάι.

- Χθες σε είδαμε στο μάθημα Αγγλικών που κάνατε ένα ποίημα…

Ναι, μου αρέσουν πολύ τα ποιήματα, ιδίως τα πολιτικά ποιήματα.

- Τι είναι αυτό το σύνθημα που είναι γραμμένο στο καπέλο σου (THE WALL MUST FALL); Ποιο τείχος εννοείς;

Το τείχος που χωρίζει τους Ισραηλινούς απ' τους Παλαιστινίους.

- Το πιστεύεις πραγματικά αυτό;

Ναι.

- Οι περισσότεροι συμπατριώτες σου δεν θα συμφωνούσαν…

Κάνεις λάθος. Οι περισσότεροι άνθρωποι στο Ισραήλ και στην Παλαιστίνη θέλουν ειρήνη, αλλά οι ηγέτες μας είναι δειλοί ή φανατισμένοι. Έχουν κόψει την χώρα στα δύο, μισές πόλεις, μισά χωριά, μισή οικονομία.

- Θα ήθελες να έχουν οι Παλαιστίνιοι την δική τους γη;

Υπέροχο θα ήταν! Μα είναι θέμα κοινής λογικής: Έτσι κι αλλιώς πρέπει να ζήσουμε μαζί.

 

Αποχαιρετάμε τον Εράν. Λίγο αργότερα, όπως περνάμε τυχαία έξω απ' το δωμάτιό του, ακούμε την μουσική στο τέρμα. Ένας Γιαπωνέζος βγαίνει από το απέναντι δωμάτιο και του λέει: «Μπορείς να χαμηλώσεις λίγο την ένταση;». «Όχι, δεν μπορώ», απαντάει ο Εράν, «έχει περάσει η ώρα κοινής ησυχίας και έχω κάθε δικαίωμα!». Ο Γιαπωνέζος τον βρίζει («You are just an asshole!») και φεύγει. Μετά από 5 λεπτά ο Εράν χαμηλώνει μόνος του την μουσική.

 

Έμαθα να λέω ΟΧΙ σε έναν Λόρδο

Ο Ντέιβιντ Λιρόι είναι ακραία περίπτωση απόφοιτου. Είναι ο μόνος μαθητής του Summerhill που, όσο ήταν στο σχολείο, δεν πάτησε ποτέ σε κανένα μάθημα. Τώρα είναι ιδιοκτήτης Γιαπωνέζικου εστιατορίου στο κέντρο του Λονδίνου.
 

- Το Summerhill άλλαξε την ζωή σου;

Δεν άλλαξε τηΝ ζωή μου. Την καθόρισε! Ήμουν εκεί από 6 ως 17 χρονών. Όλοι οι κοντινοί μου φίλοι τώρα είναι άνθρωποι που γνώρισα εκεί. Χτες, μετά από καιρό, βγήκα για φαγητό με έναν από αυτούς. Ήταν σαν να συναντιέμαι με τον αδερφό μου.

- Πώς ήταν οι πρώτες μέρες; Δεν σου έλειπε η οικογένεια σου;

Στην αρχή ναι. Αν είσαι 7 χρονών και δεν σου λείπει η οικογένειά σου τότε κάτι δεν πάει καλά. Όταν όμως με επισκέπτονταν και με ρώταγαν αν θέλω να γυρίσω σπίτι τους έλεγα «Όχι. Θέλω να μείνω. Γιατί δεν κάθεστε εσείς εδώ;».

- Ποια μαθήματα παρακολουθούσες;

Κανένα.

- Κανένα;!

Κανένα. Πήγαινα μόνο στο ξυλουργείο, στα καλλιτεχνικά, στο μάθημα φωτογραφίας... Σε Μαθηματικά, Φιλολογικά ή Γεωγραφία δεν πάτησα ποτέ.

- Και πώς έμαθες να γράφεις;

Δεν έμαθα! Έμαθα αφού τελείωσα το Summerhill. Πήγα σε ένα ειδικό σχολείο στην Γαλλία για 3 χρόνια και έμαθα τα απαραίτητα. Μετά γύρισα στο Λονδίνο για να σπουδάσω.

- Και σπούδασες;

Όχι, γιατί ο πατέρας μου νόμιζε ότι γύρισα για διασκέδαση και δεν μου έδινε καθόλου χρήματα. Οπότε, έπρεπε να δουλέψω για να ζήσω. Βρήκα δουλειά σαν σερβιτόρος σε ένα Γιαπωνέζικο εστιατόριο. Σιγά-σιγά μπήκα μέτοχος στην επιχείρηση και κάποια στιγμή ξεκίνησα το δικό μου εστιατόριο.

- Το οποίο πώς πάει;

Μια χαρά! Έχει πάρα πολλή δουλειά.

- Άρα είσαι επιτυχημένος τώρα;

Αν εννοείς οικονομικά, ναι, είμαι. Δεν είμαι επιτυχημένος όμως στο να έχω ελεύθερο χρόνο για να ζήσω την ζωή μου.

- Κάτι που έρχεται σε αντίθεση με τον ελεύθερο χρόνο που είχες σαν μαθητής.

Ναι, αλλά σκέψου τους άλλους εστιάτορες που δεν είχαν ποτέ χρόνο, ούτε ως μαθητές. Αυτοί υπέφεραν και τότε.
Ενώ εγώ δεν υπέφερα ποτέ στο Summerhill. Αν μπορούσα να γυρίσω πίσω σε οποιαδήποτε περίοδο της ζωής μου, θα γύριζα στο Summerhill 12 με 15 χρονών.

- Σε τι σε βοήθησε το Summerhill, εκτός από το να έχεις ωραίες αναμνήσεις;

Μαθαίνεις από πολύ μικρός να λες την γνώμη σου ελεύθερα χωρίς να φοβάσαι κανέναν. Ειδικά στην Αγγλία υπάρχει αυτή η ανώτερη κοινωνία των Λόρδων που προκαλεί δέος στους άλλους. Ακούς έναν σερβιτόρο να λέει: «Πω πω, ένας Λόρδος πήρε τηλέφωνο να κάνει κράτηση και δεν υπάρχει τραπέζι! Τι να του πω;» Εντάξει, είναι ένας Λόρδος. Και λοιπόν; Άνθρωπος είναι κι αυτός. Τρώει, κατουράει, κοιμάται όπως όλοι μας. Τα λεφτά του έχουν την ίδια αξία με τα δικά μας. «Να του πεις ότι δεν υπάρχει τραπέζι»...
Αυτό νομίζω ότι κάνει το Summerhill. Σε μαθαίνει να λες όχι σε έναν Λόρδο.

- Παρόλα αυτά δεν θα ήθελες να σε είχαν πιέσει λίγο παραπάνω στα μαθήματα;

Ναι, θα ήθελα. Και το έχω πει αυτό στην Ζόι, την διευθύντρια. Κάποιος έπρεπε να μου είχε πει ότι πρέπει να μάθω κάποια μίνιμουμ. Αυτό, όμως, έχει αλλάξει τώρα. Δεν συνέβη ξανά σε άλλο παιδί. Ευτυχώς το σχολείο μαθαίνει από τα λάθη του. Πάντως, ακόμη κι έτσι, αν ξεκινούσα πάλι την ζωή μου θα έκανα ακριβώς τα ίδια πράγματα. Θα πήγαινα στο Summerhill κι ας μην μάθαινα να διαβάζω και να γράφω. Αποδείχτηκε ότι δεν ήταν και τόσο πρόβλημα.

- Υπάρχει κάποιο μειονέκτημα στο Summerhill;

Ίσως το ότι μεγαλώνεις σε ένα προστατευτικό κουκούλι. Γι' αυτό δυσκολεύεσαι πολύ όταν φεύγεις. Δεν είσαι πάντα προετοιμασμένος για αυτό που ακολουθεί στον πραγματικό κόσμο. Θυμάμαι πόσο με βοήθησε μια κουβέντα που μου είπε ο καθηγητής μου του Καράτε: «Ντέιβιντ, στο Summerhill είσαι το μεγάλο ψάρι. Αλλά όταν φύγεις από εδώ θα είσαι ένα μικρό ψαράκι σε έναν τεράστιο ωκεανό. Οι άνθρωποι θα πάψουν να ακούνε με προσοχή αυτά που λες».

- Οπότε είναι δύσκολα τα πρώτα χρόνια μακριά από το Summerhill;

Ναι, νιώθεις την ανάγκη να τους τηλεφωνείς κάθε μέρα. Τότε δεν είχαμε το ιντερνέτ και μιλούσαμε στο τηλέφωνο ή γράφαμε γράμματα. Η κοπέλα που τα είχαμε στο σχολείο δεν είχε αποφοιτήσει ακόμα και για ένα χρόνο της έγραφα γράμματα. Έτσι έμαθα να γράφω! Για να επικοινωνώ μαζί της. Έπαιρνα το λεξικό και προσπαθούσα.

- Όταν οι άνθρωποι που γνωρίζεις τώρα μαθαίνουν ότι μεγάλωσες στο Summerhill, πώς αντιδρούν;

Οι περισσότεροι λένε: «Α, εκείνο το σχολείο που δεν κάνεις τίποτα, που τριγυρνάς γυμνός όλη μέρα και είσαι τελείως αναρχικός». Και ξαφνιάζονται που είμαι φυσιολογικός και που έχω την δική μου επιχείρηση και μιλάω άπταιστα τρεις γλώσσες…


Βέβαια εύκολα θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι το Summerhill απευθύνεται κυρίως σε πιο εύπορες οικογένειες και αυτό είναι εν' μέρει γεγονός, προφανώς επειδή το ίδιο το σχολείο βρίσκεται και υπάρχει μέσα στις υπάρχουσες κοινωνικοπολιτικές καταστάσεις.
Αυτό που εξετάζουμε είναι μόνο το πρότυπο. Το πώς δηλαδή μπορεί να γίνει πράξη η αντιαυταρχική εκπαίδευση και η πραγματική μάθηση πραγματικότητα.


 

Το Ντοκιμαντέρ

Ένα ντοκιμαντέρ για το Ελεύθερο Σχολείο· το μοναδικό σχολείο που παρέχει ικανοποίηση σε μαθητές και γονείς. Διευθυντής του ο Νηλ Αλεξάντερ Σάδερλαντ, Σκωτσέζος προοδευτικός παιδαγωγός, συγγραφέας και ιδρυτής του σχολείου Σάμερχιλ, το οποίο παραμένει εν λειτουργία μέχρι και τις μέρες μας, συνεχίζοντας σταθερά την εκπαιδευτική του φιλοσοφία. Ρίχνοντας μια ματιά στους μαθητές, αυτό που βλέπεις είναι μόνο χαρούμενα πρόσωπα.

Το Σάμερχιλ, όμως, αποτελεί κίνδυνο. Είναι ένα σχολείο που ενθαρρύνει την ελεύθερη σκέψη, και όχι τον συμβιβασμό.
Και αυτό, θεωρείται απειλή για την κοινωνία.

Ένα ντοκιμαντέρ μοναδικό· λέει αλήθειες που πονάν και, γι' αυτό, δεν γίνεται αποδεκτό από την κυβέρνηση. Ένας εκ των μελών της ισχυρίζεται πως:

Το Σάμερχιλ δεν πληρεί τις προϋποθέσεις για σωστή εκπαίδευση.

Θέλετε να δείτε τι του απαντούν οι ίδιοι οι μαθητές;

Η μάθηση δεν γίνεται «ακαδημαϊκά» αλλά μέσω του ενστίκτου.

Η κοινωνία όμως δυσκολεύεται να δεχτεί την ελεύθερη σκέψη.

Αν κλείσει, μαζί του κλείνει και η μάθηση μέσω ελεύθερης σκέψης.

 

>>> Δείτε το Ντοκιμαντέρ Summerhill - ΕΝΑ ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ, με ελληνικούς υπότιτλους

 

Η ταινία

Το Σάμερχιλ, που ίδρυσε ο Α.Σ. Νηλ και έχει σήμερα διευθύντρια την κόρη του Ζωή Ρέντχεντ, είναι ένα προοδευτικό σχολείο ηλικίας ενενήντα χρόνων που διοικείται δημοκρατικά, με τους μαθητές του να έχουν ισότιμο λόγο στους κανονισμούς λειτουργίας του. Όμως, ο Οργανισμός Πιστοποίησης Σχολικών Ιδρυμάτων (OFSTED), μέσω των επιθεωρητών του, αποφασίζει να κλείσει το σχολείο καθότι θεωρεί ότι δεν παρέχει επαρκή εκπαίδευση στους μαθητές του. Η υπόθεση οδηγείται στο δικαστήριο, όπου το σχολείο συγκρούεται μετωπικά σε μια μάχη επιβίωσης με την Βρεταννική Κυβέρνηση.

Η ταινία είναι του Jon East, βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα και έχει βραβευθεί με δύο βραβεία BAFTA.

 

>>> Δείτε την ταινία για το σχολείο Σάμερχιλ του Α.Σ. Νηλ, με ελληνικούς υπότιτλους:

  • Σχόλια

1 Comments:

  1. Εικόνα DarkGoth
    DarkGothΟκτ 16, 2015 22:58 ΜΜ

    αυτα ειναι... να μαθαινει το παιδι αυτα που θελει αυτο να μαθει, με τον τροπο που θελει αυτο να τα μαθει. να ψαχτει, να σκεφτει, να ασχοληθει και με πραγματα που σημερα σκοπιμα δεν αποτελουν "διδακτεα υλη". οχι οι σημερινες ηλιθιες παπαγαλιες, με αχρηστες πληροφοριες που δεν θα αξιοποιηθουν ποτε, με βαθμοθηρια, και ανουσιες τιμωριες. ακομα αναρωτιεμαι, ολα αυτα που "εμαθα" με το ζορι στο σχολειο, γιατι τα "εμαθα". το 90% απο αυτα δεν με χρειαστηκαν ΟΥΤΕ ΜΙΑ ΦΟΡΑ (ουτε και προκειται). το υπολοιπο 10% (πραγματα δηλαδη που με τραβουσαν παντα, χημεια, βιολογια, ηλεκτρονικα, κοινωνικα) για να το συμπληρωσω εκατσα μονος μου να ψαχτω. δεν θα μπορουσε αυτο να γινει απο το σχολειο, και να ασχοληθω με αυτα απο την αρχη επικεντρωνοντας σε αυτα, χωρις τις αχρηστες για μενα πληροφοριες? θα μπορουσα, αν το συστημα ηταν οπως θα επρεπε (οπως σε αυτο το σχολειο του summerhill). αλλα προφανως για καποιους η σκεψη "βλαπτει". οποτε αντι για παιδεια, εχουμε "εκπαιδευση", οπως τα σκυλια ενα πραγμα. κανε αυτο, γιατι ετσι. παντα σιχαινομουν το σχολειο, και δεν ειχα καταλαβει γιατι. τωρα το καταλαβαινω, αλλα ειναι μαλλον αργα.

Scroll to Top